Stowarzyszenie Kawalerii Ochotniczej im. 23 Pułku Ułanów Grodzieńskich

Historia powstania 23. Pułku Ułanów Grodzieńskich

23 Pułk Ułanów Grodzieńskich zrodził się, tak jak wiele innych pułków polskiej kawalerii, w walkach z nawałą bolszewicką, która w 1920 roku zalała Polskę. Pułk nie wyrasta z jednego pnia, a z różnych oddziałów formowanych, najpierw w latach 1918-1919 dla obrony ZIEMI GRODZIEŃSKIEJ oraz w roku 1920 formowanych dla obrony ZIEMI WILEŃSKIEJ.

Dziś w dużym skrócie przedstawiamy historię oddziałów z grodzieńszczyzny (część I ).

Trzeba pamiętać, że 1920 rok był kulminacją walk polsko-bolszewickich, które na grodzieńszczyźnie trwały już od 1918 roku, kiedy to oddziały bolszewickie wkraczały na miejsce wycofującej się armii niemieckiej. Wtedy właśnie, w listopadzie i grudniu 1918 roku dla obrony polskiej ludności i ziemi zawiązały się w dwóch ośrodkach powiatu grodzieńskiego (wieś Kopciówka, majątek Kopciowszczyzna oraz miasteczko Indura ** ) oddziały SAMOOBRONY ZIEMI GRODZIEŃSKIEJ pośród których pod dowództwem porucznika Stanisława Czuczełowicza powstał ODDZIAŁ KONNY WYWIADOWCÓW GRODZIEŃSKIEGO PUŁKU STRZELCÓW. Podczas, gdy w Indurze zabiegano o rozbudowę oddziału wywiadowców konnych (taki był cel komendantury Samoobrony pod dowództwem gen. Mikołaja Sulewskiego), to porucznik Czuczełowicz (były oficer kawalerii carskiej) dążył do stworzenia zaczątku pułku ułanów. Gdy z Grodna do Indury przysłano ośmiu kawalerzystów pod komendą chorążego Huberta Kliksa, podzielono miejscowy oddział na część konną i pieszą.

Datę dotarcia wspomnianych 8 kawalerzystów do Indury:

8 GRUDNIA 1918 r. uznaje się za początek istnienia formacji ułanów grodzieńskich, co zostało później uwiecznione na sztandarze pułkowym.

Broń i rzędy końskie były najprawdopodobniej pochodzenia niemieckiego, ze względu na stacjonujące na tym terenie oddziały niemieckie. Źródła podają np. że część koni i siodeł zostało zakupionych od żołnierzy niemieckich przez barona Bispinga i podarowanych oddziałowi konnemu Samoobrony.

Niemcy zaniepokojeni powiększającym się oddziałem polskim,

w nocy z 15 na 16 stycznia 1919 r. zaatakowali rozbijając Samoobronę i biorąc piechotę do niewoli. Konnym udało się wyrwać. Krótko po tym wydarzeniu, 4 lutego 1919 r. ułani pod dowództwem por. Czuczełowicza jako PÓŁSZWADRON ZIEMI GRODZIEŃSKIEJ złożyli przysięgę na wierność Rzeczypospolitej, by niedługo po tym dołączyć do 1. LITEWSKO-BIAŁORUSKIEJ DYWIZJI jako konni zwiadowcy, a następnie kawaleria dywizyjna. W marcu i kwietniu 1919 r. ułani grodzieńscy walczą z bolszewikami pod Słonimiem, Połonką, Mołczadzią, Leśną i Baranowiczami zdobytymi wreszcie po ciężkich walkach z sowietami. W tym też czasie, do oddziału napływają kolejni ochotnicy i z półszwadronu powstaje SZWADRON UŁANÓW GRODZIEŃSKICH. Latem 1919 r. Szwadron bierze udział w polskiej ofensywie na Mińsk, w sierpniu ściga oddziały bolszewickie od Baranowicz nad Berezynę. Żołnierze zdobywają Stare Dorohi, walczą pod Hłuskiem i wkraczają do Bobrujska, potem zdobywają Szczedryno. Jesienią ułani Czuczełowicza walczą pod Wałową Górą, Czernicą, Wołosaczami, Lipkami, Zabrojem i Świadicą. W wypadzie na Kamień Szwadron oprócz jeńców zdobywa sporo broni, sprzętu bojowego i taborowego. Zimą, w styczniu 1920 r. oddział broni miasteczka Worni.

* Za: Cezary Jankowski, Juliusz S. Tym, Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918-1939, Tom 26, s. 5 - 12.

** Za: Józef Makarczyk, Parafia Wniebowzięcia NMP w Kopciówce w latach 1936-1945, Warszawskie Studia Pastoralne 16, 2012, s. 152-154.

Na zdjęciu: Fragment obrazu Antoniego Trzeszczkowskiego, "Ułan 23. Pułku Ułanów Grodzieńskich", olej na płótnie 10x11,5 cm

W poprzedniej, pierwszej części opisującej historię pułku, wyszliśmy od krótkiego opisu powstawania 1. SZWADRONU UŁANÓW GRODZIEŃSKICH, co nastąpiło ostatecznie wiosną 1919 roku, czyli po 5-6 miesiącach walk zarówno z wycofującymi się z terenów grodzieńszczyzny Niemcami, jak i wchodzącymi na ich miejsce bolszewickimi oddziałami. Po letniej polskiej ofensywie w 1919 roku, pułk odpoczywał w miasteczku Worni, którego ułani musieli bronić przed bolszewikami w styczniu 1920 roku.

Również w styczniu, bo 26 stycznia 1920 z dwóch oddziałów wywiadowczych: Konnych Wywiadowców Mińskiego Pułku Strzelców oraz Konnych Wywiadowców Wileńskiego Pułku Strzelców, sformowany zostaje 2. SZWADRON UŁANÓW GRODZIEŃSKICH pod komendą por. Władysława Kamińskiego. Na początku lutego 1. Szwadron por. Czuczełowicza i 2. Szwadron por. Kamińskiego połączono w III DYWIZJON 3. PUŁKU STRZELCÓW KONNYCH pod dowództwem rtm. Jerzego Ursyna-Niemcewicza (wciąż w strukturach 1. DYWIZJI LITEWSKO-BIAŁORUSKIEJ).

Wiosną 1920 roku rozpoczęła się brzemienna w skutki dla Polski, ofensywa sowiecka, której przeciwstawiać się musieli także ułani grodzieńscy wypełniający obowiązki kawalerii dywizyjnej. Najcięższe boje toczyły się nad Niemnem, pod Rosią i Wołkowyskiem. Zarówno ułani Czuczełowicza szarżując zwycięsko pod Twarogami, jak i ułani Kamińskiego pod Zarębami Kościelnymi, pokonują przeciwnika zdobywając liczne łupy wojenne, jeńców i dużą ilość sprzętu wojskowego wraz z taborami.

Pod wpływem naporu nawały bolszewickiej wojska polskie wycofują się w kierunku zachodnim. W trakcie tego odwrotu ruchliwej kawalerii dywizyjnej przypada wybitnie trudna rola powstrzymywania atakujących bolszewików i ułatwiania pozostałym oddziałom polskim wycofywanie się. Ponownie ułani pod dowództwem por. Czuczełowicza okrywają się chwałą broniąc brodów na Niemnie, broniąc Pieszowa i dwukrotnie umożliwiając wyrwanie się polskim oddziałom z okrążenia przez 2. i 6. dywizję sowiecką.

Polscy żołnierze w morderczym odwrotowym marszu nieustannie potykają się z bolszewikami, aż do rozstrzygnięcia wojny w bitwie Warszawskiej. W międzyczasie, podczas walk odwrotowych rtm. Ursyn-Niemcewicz zorganizował 3. SZWADRON w ramach swojego III Dywizjonu 3. Pułku Strzelców Konnych liczącego już 546 ułanów.

Oficjalnie strzelcy, a nieoficjalnie ułani grodzieńscy, bo tak woleli siebie nazywać otrzymali, wraz z całą 1. Dywizją Litewsko-Białoruską zadanie bronienia dostępu do Warszawy, do czasu kontruderzenia znad Wieprza.

W bitwie pod Radzyminem wyczerpana trwającym 6 tygodni odwrotem 1. Dywizja Litewsko-Białoruska musiała przejść do kontrataku. w czasie walk Radzymin sześciokrotnie przechodził z rąk do rąk, aż do 16 sierpnia, kiedy bolszewicy zostali przełamani a miasto ostatecznie zostało ponownie opanowane przez polskie oddziały. Wtedy też ruszyła polska ofensywa znad Wieprza doprowadzając do zwycięskiego rozstrzygnięcia i rozbicia bolszewickich wojsk.

Po walkach pod Warszawą, 1. Dywizja Litewsko-Białoruska została przerzucona w rejon Siedlec, gdzie ułani grodzieńscy (DYWIZJON UŁANÓW GRODZIEŃSKICH) w dniu 22 sierpnia 1920 roku przedstawieni zostali Naczelnemu Wodzowi, o czym napiszemy też i przy innej okazji.

W czasie późniejszych walk, kiedy to polskie wojska wypierają bolszewików na wschód, ułani grodzieńscy walczą pod Kruszenianami , gdzie ponownie zasłużył się szwadron pod dowództwem por. Czuczełowicza, w bitwie nad Niemnem, potem w działaniach wojennych w czasie przemarszu Dywizji Litewsko-Białoruskiej do Lidy. W tym mieście właśnie, w Lidzie, 2 października 1920 roku, Krzyżami Orderu Virtuti Militari V klasy z rąk Wodza Naczelnego Józefa Piłsudskiego odznaczeni zostali między innymi por. Stanisław Czuczełowicz i por. Władysław Kamiński, dowódcy dwóch pierwszych historycznie szwadronów ułanów grodzieńskich. W dniu odznaczenia, gen. Rządkowski otrzymał od marszałka Piłsudskiego OBIETNICĘ rozwinięcia dywizjonu grodzieńskiego w pułk.

Niedługo potem ułani grodzieńscy pod wodzą gen. Żeligowskiego maszerowali na Wilno…, potem do połowy listopada krwawo bili się z Litwinami.

W międzyczasie, w dniu 16 października 1920 utworzono WILEŃSKĄ DYWIZJĘ JAZDY, w której skład wszedł GRODZIEŃSKI PUŁK UŁANÓW. Kilka dni później, 21 października do pułku wchodzi ODDZIAŁ JAZDY KRESOWEJ utworzony na Pomorzu pod dowództwem rtm. Konrada Łozińskiego. W tym składzie Grodzieński Pułk Ułanów, w ramach Wileńskiej Dywizji Jazdy bierze udział w zagonie na Kiejdany (pod dowództwem płk. Budkiewicza). Ostatnim uzupełnieniem ułanów grodzieńskich była część III DYWIZJONU 2. PUŁKU STRZELCÓW KONNYCH, która pod dowództwem mjr. Franciszka Karasska dołącza do pułku w dniu 3 lutego 1921 roku.

W ten oto sposób kończymy opowieść o wyrastaniu 23 Pułku Ułanów Grodzieńskich z pierwszego, grodzieńskiego pnia. W kolejnych częściach przedstawimy dalsze losy formowania się ostatecznego pułku. Druga linia rodowodu pułkowego bierze początek od działań obronnych Wilna, niemniej sławnych, niż bojowe dokonania ułanów pod komendą Czuczełowicza i Kamińskiego.

* Za: Cezary Jankowski, Juliusz S. Tym, Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918-1939, Tom 26, s. 12-23.

Na zdjęciu: Stanowisko karabinu maszynowego Colt-Browning wz. 1895. Pozycja polska pod Miłosną, wieś Janki, sierpień 1920, Foto Wikipedia

Polecamy:

Stowarzyszenie Kawalerii Ochotniczej im. 23 Pułku Ułanów Grodzieńskich

Napisz do nas: biuro@ulanigrodzienscy.pl

Projekt dofinansowany ze środków
"Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich - Mazowsze Lokalnie" realizowanego
przez Fundację Fundusz współpracy, Stowarzyszenie BORIS, oraz Stowarzyszenie Europa i My.

© Copyright Stowarzyszenie Kawalerii Ochotniczej im. 23 Pułku Ułanów Grodzieńskich